Prenten met boeken

Boekenpost 146 prod low res 101Voor de meeste mensen zal de combinatie van prenten met boeken in de andere volgorde gebruikelijker zijn: boeken met prenten. Nog vanzelfsprekender is het begrip ‘prentenboeken’ waarmee voor de meeste kinderen de leeservaring begint.

Maar er zijn toch ook prenten met boeken als onderwerp of als deel van de voorstelling. Dat er ook nog prenten uit boeken in omloop zijn, is een gevoelig kwestie, omdat er dan al gauw van vandalisme sprake is. De combinatie van prenten met boeken is voor de lezer van het tijdschrift dat zich richt op de liefhebbers van boeken en prenten een heel geschikte, lijkt me.

Door A.J. Vervoorn

Boeken zijn er in vele soorten. Er zijn leesboeken, studieboeken, prentenboeken, kookboeken, kasboeken, kinderboeken, romans, atlassen en wat al niet meer. Van bijna al die soorten boeken zijn er wel prenten te vinden waar ze op afgebeeld zijn, ofschoon ik geen voorbeeld van een afgebeeld kookboek heb kunnen vinden.

 

Eerbiedwaardige boeken

De oudste boeken in onze cultuur zijn heel vaak religieus van aard; niet gek natuurlijk, omdat de kunst van lezen en schrijven aanvankelijk toch voorbehouden was aan kloosterlingen. Het boek was een zeldzaam en kostbaar bezit dat gekoesterd werd. In Nederland is de Librije van de Walburgiskerk in Zutphen een van de bijzonderste plaatsen voor het boek. Deze uit de zestiende eeuw stammende bibliotheek laat zien hoe de kostbare boeken aan de ketting lagen en alleen in de serene sfeer van de kerk geraadpleegd konden worden. Op een prachtige litho uit 1931 heeft Bertha van Hasselt (1878-1932) deze Librije vastgelegd. Het gedempte licht vult de ruimte, waar links en rechts de lezenaars met de vastgelegde boeken staan.

In het midden staan de dragende zuilen die voor de dieptewerking op de prent zorgen. Alles is gevat in een sfeer van rust en de grijstonen van deze litho leggen de haast ongrijpbare schaduwen als een waas vast. Hoe anders keek deze gevoelige kunstenares naar de historische ruimte dan de architect die het monument als volgt beschrijft: ‘De librie wordt overdekt door ribloze kruisgewelven, waarvan de vakken onderling worden gescheiden door gordelbogen. In het midden rusten de gewelven op een rij pijlers, waarvan de achtzijdige schachten juist onder de geboorte van de gewelven met reliëfvoorstellingen naar het vierkant overgaan.’ Bertha van Hasselt behoort tot de groep kunstenaars die als de ‘Bremmerianen’ bekend staan. Het gaat om volgers van de cursussen kunstbeschouwing die de beroemde H.P. Bremmer gaf. In hun werk is de manier van kijken in hoge mate bepaald door de visie die Bremmer uitdroeg. Er waren relatief veel dames uit de betere kringen bij. In het prachtige boek over de ‘Kunstpaus H.P. Bremmer’ zegt Hildelies Balk: ‘De vrouwen die uiteindelijk kozen voor het zelfstandig kunstenaarschap, werden toch vaak nog gekweld door twijfels. Ze waren vaak gedeprimeerd en onzeker. Bijna allemaal maakten ze in brieven gewag van moeilijke periodes waarin zij weinig konden produceren, ook vaak samenhangend met verplichtingen in hun familie. Sommigen van hen waren werkelijk “zenuwziek”. Zo leed Julie de Graag, bij Bremmer op les vanaf 1901, aan depressies.’

Boekenpost 146 prod low res 102‘Een ander voorbeeld is Bertha van Hasselt, die in haar jeugd drie jaar in een inrichting werd behandeld. Zij kwam met Bremmer in contact via Corrie Pabst. Bremmer gaf haar de raad zich op portretten toe te leggen. Er zijn van haar hand een paar aardige portretten bekend, bijvoorbeeld van haar vader, van Julie de Graag en van de moeder van Anna Egter van Wissekerke. Van Hasselt leefde en werkte uitsluitend in de kring rond Bremmer, die ook haar eigen kring was.’ Eigenlijk is ook de prent van de Librije een portret, al is het dan niet van een persoon.

Een andere Bremmeriaan was Jan Lodeizen (1892-1980). Boeken komen op diverse schilderijen van hem voor, maar voor de prentenliefhebber is de ongedateerde (jaren dertig?) litho met oude folianten interessanter. Lodeizen behoorde met Bremmers zoon Rudolf tot de jongere volgelingen van de grote H.P. Zij werken wat minder verstild, wat zwaarder van toon dan de oudere Bremmerianen zoals op deze litho te zien is. Maar ook op deze prent is de sfeer allesbepalend. Niet de objecten zelf, maar de geheimzinnige duisterheid van oude tijden, de eerbied voor een ver verleden spelen de hoofdrol.

Het kasboek

Boekenpost 146 prod low res 103

In de negentiende eeuw is er een opvallende serie prenten met boeken gemaakt door Alexander Ver Huell (1822-1897). Deze productieve tekenaar beschikte over een geheel eigen vorm van soms sarcastische humor en een scherpe maatschappijkritiek. Zijn reeksen prenten zijn herhaaldelijk uitgegeven, al dan niet door hemzelf op steen getekend. Zo verscheen in 1878 een nieuwe uitgave van de bundel Zie Daar!, nu op steen gebragt door M. Bos. De bundel bevat drie reeksen prenten waarvan de eerste ‘Vier Boeken in het Leven’ heet. De andere zijn ‘De Visch en de Mensch’ en ‘Het Geweten.’ De ‘boekenreeks’ omvat een titelblad en zes

Boekenpost 146 prod low res 104

prenten, en de boeken waar het om gaat zijn het kinderboek, de roman, het kasboek en de Bijbel. De meest opmerkelijke prent is toch het kasboek. Ten eerste is het een niet erg ‘kunstzinnig’ thema, zoals roman of Bijbel dat zijn. Maar ook de opbouw van de prent in twee delen is opvallend. De linkerhelft toont een jonge boekhouder die (staande!) het kasboek bijwerkt op een kantoor. Op de rechterhelft zien we dezelfde jongeman die bij zijn aanstaande schoonouders om de hand van hun dochter vraagt. Die romantische situatie wordt door ons toch niet gauw meer met het kasboek geassocieerd, maar de toenmalige schoonvader strijkt bedenkelijk over zijn kin en zit te rekenen of het wel kan. Rangen en standen hadden met geld te maken!

Die nieuwe uitgave van Zie Daar! is verder opmerkelijk door het vignet op de titelpagina waar een groteske verzameling lezers samen met Ver Huell zelf, links in beeld, in Schetsen van A.V.H. leest. Dat vignet is in kleur gedrukt, hetgeen uiterst zeldzaam is bij Ver Huell.


Het prentenboek

Boekenpost 146 prod low res 105

Al vóór het kind kan lezen, is het prentenboek een dierbaar bezit. Wie heeft niet zijn eigen verhalen verzonnen bij de prenten voor zijn neus? Van sommige boeken uit je jeugd herinner je je vaak beter de illustraties dan de tekst. Nooit kijkt een mens intenser en met opener blik dan als kind. Voor kunstenaars was, vooral in de romantische periode, een kind met een boek dan ook een dankbaar onderwerp. Een mooi voorbeeld daarvan is de litho ‘Prenten Kijken’ die in 1869 in De Kunstkronijk verscheen. De voorstelling is door F.H. Weissenbruch (1828-1887) op steen getekend naar een tekening van E. Johnson. ‘Het fraaie origineel, door den begaafden amerikaanschen kunstenaar, tijdens zijn verblijf hier te lande, in zwart krijt geteekend, werd welwillend ter reproductie afgestaan door den heer Neville D. Goldsmid te ‘s Gravenhage.’ Het meisje gaat geheel op in de plaat uit haar boek en mist de ene verloren klomp in het geheel niet. En is zij ongelukkiger dan hedendaagse leeftijdgenootjes met televisievermaak? De bekwame steendrukker J.D. Steuerwald heeft de prent met een lichte steunkleur gedrukt, waardoor een warme, geborgen sfeer is ontstaan die zo mooi bij het intieme tafereeltje past.

Boekenpost 146 prod low res 106Het muziekboek

Het muziekboek is als boekensoort een beetje een apart geval en komt in de boekenwereld zelden aan bod. Nu is het al niet erg duidelijk wanneer bladmuziek overgaat in een muziek- of notenboek en afbeeldingen ervan zijn er ook weinig. Maar de beroemde Franse lithograaf Adolphe Mouilleron heeft toch een muziekboek op steen getekend. Op de prent ‘Jeune homme jouant de la basse’ tuurt een jonge man intens naar het muziekboek dat voor hem op een stoel ligt. De prent is naar een schilderij van J.L.E. Meissonier (1815-1891) en verscheen in het tijdschrift L’Artiste. Opvallend is de fraaie druktechniek met diepzwarte kleding en vele grijstinten in de achtergrond. Daarvoor stond drukkerij Bertauts uit Parijs garant die in het midden der negentiende eeuw de lithografische top was.

 

Het boek der boeken

Boekenpost 146 prod low res 107

Uiteraard is de Bijbel op vele prenten te vinden. Het is voor velen, ook kunstenaars, lang het enige boek geweest dat gelezen werd. Op menig stilleven staat dan ook een bijbel afgebeeld. Een bijzonder voorbeeld is de prent die Aart van Dobbenburgh aan zijn neef Willem Drees stuurde toen die in kamp Buchenwald zat (Zie Boekenpost 143). Maar ook op een andere steentekening heeft Van Dobbenburgh een bijbel afgebeeld. In 1940 tekende hij een openliggende bijbel met een daarop rustende hand in een kerkachtige ruimte. Opvallend is dat er een bladzijde uit het boek is gescheurd waarop I Corinthe 13 staat. De voorstelling heeft te maken met een discussie binnen de gereformeerde kerk over deze Bijbelpassage die door dominee Wielinga verwijderd was in zijn bloemlezing met Bijbelfragmenten. Daar had Van Dobbenburgh zich duidelijk aan geërgerd! Over de betekenis van deze prent heeft W. Banning uitvoerig geschreven met als conclusie: ‘Zo wordt deze prent als een stomme belijdenis van onze verdwazing, en bijna een gebed om de zegening der liefde. Maar de kunstenaar heeft alles vermeden om de tegenstelling scherp, vlijmend en wondend te maken; het conflict is er, zonder twijfel; de tweespalt tussen vernietiging van mensen en de scheppende kracht der liefde wordt beleden; maar het is gesteld in de sfeer der deemoedige verstilling.’ Je moet wel goed kijken om dit allemaal te zien!

 

 

Gebruikte literatuur 

Hildelies Balk, De Kunstpaus H.P. Bremmer 1871-1956, Bussum, 2006 W. Banning en W.J. De Gruyter, Uit het werk van Aart van Dobbenburgh, ‘s-Graveland, 1941
E.H. ter Kuile, Het kwartier van Zutfen. De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst deel III, Den Haag, 1958

Twitter

Social media

twitterFacebook

Contact

Stip Media

Louise de Colignystraat 15 

1814 JA Alkmaar

+3172 531 49 78

info@boekenpost.nl